Dr. Nezer Hamit Yüksel yazdı…

Bu yazı dergimizin 22. sayısında (Aralık 2021) yayınlanmıştır.

Bu çalışma Çerkeslerdeki toplumsal tabakalaşma içerisinde sadece Pşı ve Yoerklerin toplumsal işlevleri ile bu işlevleri yerine getirirken sergiledikleri davranış kodlarının atasözlerine yansımasına yoğunlaşmaktadır. Bunun yanısıra atasözlerinden hareketle günümüz Çerkes gençliğine “Çerkes Ahlakı” örneklikleri sağlama imkanlarını, onlara rol model oluşturmada Çerkes Tarihinden günümüze ulaşan tarihi şahsiyetlerin hangi değerler aurasında yeşerip büyüdüklerine de tarihsel süreç izleğinde ışık tutacaktır.

Çalışmamızda ele alacağımız Çerkes Toplumsal Yaşamı’ndaki iş bölümü içerisinde Pşı ve Yoerkleri öncelememizin asıl nedeni onların hala günümüz Çerkes Toplumunda “ontolojik” yada “nostaljik”te olsa informel bir biçimde halen yer alıyor olmasıdır. Çalışmada amaç onların günümüzdeki uzantılarını belirlemek ve bireyler arası mensubiyet kaynaklı heyecanlara yol açmak olmayıp, adı geçen Çerkes Toplumsal Yaşamı’ndaki iş bölümü içerisinde her sosyal statü ve katmanın varolan kendine has davranış normlarının değer odaklı günümüz Çerkes toplumunda rol model olmasını sağlamada Yoerklerin hasletlerinden yararlanma çabasına katkı sunmaktır.

Her toplumun değerlerini üreten kültürel zenginliklerin yanı sıra o kültürel zenginliğin içerisinde boy veren toplumsal tabakalaşmadan doğan katmanlara has değer kaynaklı davranış normları da vardır. Çerkeslerde kasta yaslanan feodal toplumsal tabakalaşma varolmuştur. Çerkeslerdeki toplumsal tabakalaşma Batı’daki gibi feodal temelli hiyerarşik yapıdan kaynaklı ezen ve ezilenin olduğu ve tabakalar arası sömürü ve çatışmaların yoğun yaşandığı bir görünümde değildi. Çerkeslerdeki toplumsal tabakalar arasında sömürü ve zulme meyilli salt bir hiyerarşi değil, taraflar arasında hak ve adaleti tesis eden, halkın refahı, yaşanılan bölgenin imarı, korunması ve savunulmasını, sağlıklı gelecek nesil idamesini amaçlayan nitelikteydi. Bir yanda tabakalar arası iş bölümü ve konsensüs mevcut iken, diğer yanda da yasama yürütme ve yargının birbirinden bağımsız işlediği bir yapı mevcuttu[1].

Çerkeslerdeki Хасэшхуэ (Büyük Xase) üç ayrı (Iэнэ) konseye (her biri bir masa etrafında kümelenen) seçilen bireylerden oluşmaktaydı. Konseylerin oluşturulmasında kendine özgü bir yöntem izlenmekteydi. Şöyleki; yürütme (Пщыхэм)Pşılar arasından seçilen (Пщымяпщ)Pşıların Pşısı-Pşımyapş tarafından icra edilirken, Адыгэ хабзэ[2] (Adıge Xabze) yasama aygıtı olarak halkın belleğinde ve yüreğinde yer almaktaydı ve onun yazılı olmayan yaptırımları herkesi bağlamaktaydı[3]. Yargının bir yanı хейящIэ-lerce (heiyaçe) yürütülürken diğer yandan da джэгуакIуэ-lerin (halk öncüleri/bilginleri/ozanları) caydırıcı özellikleri dolayısıyla ta önceden kusrun, suçun yada olumsuz fiilin işlenmesinin önüne geçebilmekteydi[4]. Dolayısıyla Çerkeslerde yargı sadece suç unsuru fiil vuku bulduktan sonra başlayıp işleyen bir süreç değildi. Günümüzdeki tabirle “mahalle baskısı” ötesinde caydırıcı yönü olan Çerkeslerdeki toplumsal tabakalaşmadan doğan bir yapı söz konusuydu. Bu yapıyı oluşturan bireylerin her biri oransal seçimin ötesinde halkın %100’lük bir onayıyla seçilmekteydi.

İlkin Pşılar arasından Pışımyapş seçilirdi. Seçilen Pşımyapş, Yoerkler konseyinin onayına götürülür. Aday burada onaylandıktan sonra (ЛъхукъуэлI) Lıhyukol konseyininde onayına sunulurdu. Buradan da olur alındıktan sonra yargının yani Heiyaçe konseyindende yüzde yüzlük onayın alınmasıyla Pşılar konseyinin seçtiği Pşımyapş meşruiyet kazanır ve görevine başlardı. Adı geçen her dört konseyin bütün üyeleride aynı şekilde seçilirdi. Yani her masa önce kendine yeni üyeyi seçer, sonra diğer iki konseyin onayına sunardı. Onlarında onayını aldıktan sonra üye ilgili konseye kabul edilmiş olur ve görevini icra etmeye başlardı[5]. Yoerkler konseyi, Lıhyukol konseyi ve Heiyaçe konseyince modern anlamdaki toplumsal guruplar arasında iş bölümüne ve bu iş bölümü sonrasında kurulan toplumsal düzene göre bir katmanlaşma şeklinde oluşturulduğu söylenebilir. Burada açıklanması gereken;  konseye gelecek pşılar,  hangi pşı ailelerinden gelecekse o önceden belirlenir ve pşılar konseyi öylelikle oluşturulurdu. Yoerklik; bireysel yiğitlik, dürüstlük, cesaret, kahramanlık ve üstün başarı gösteren kişilere verilen bir paye idi ve süresiz, babadan oğula geçen bir paye olmadığı gibi kalıcıda değildi. Yoerklik ünvanı verilen kişi onu koruma çabasında olmalıydı. Lıhykoller Pışımyapş pşıya karşı sorumlu, bağımsız kendi toprağını işleyen, gelirinin belirli bir miktarını Pışımyapş pşıya veren, ihtiyaç duyulduğunda ülke savunmasınada katılan özgür bireylerdi. Burada asıl önemli olan yargıyı oluşturan heiyaçeler önemli bir yer tutmaktaydı. Zira yukarıda açıklanan üç konseyden gönderilen üyelerden oluşmaktaydı. Bunlar; pşı konseyinden 2, yoerk konseyinden 3, Lıhykoller masasından da 4 kişi gelerek toplam 9 kişiden oluşmaktaydı[6]. Heiyaçede temsil güçle ters orantılı idi. Dolayısıyla günümüzdeki modern demokrasinin; olmazsa olmazları olan yürütme, yasama ve yargının en bağımsız olduğu bir düzeni binlerce yıl öncesinde Çerkes toplumu kurmuştur denilebilir.

Çerkes tarihi, Pşı ve Yoerklerin tarihi yazılmadan ortaya konulamaz. Ancak Pşı ve Yoerkler son üç yüz yılda Çerkeslerin düşünsel dünyalarında sağlıklı yer tutmamıştır. Öyleki Çerkeslerin başlarından geçen tarihsel olayların Sovyetik yaklaşımla kronolojik sıraya konurken ilkin Pşı ve Yoerklerin Adıge/Çerkes halkının “utanç duyacağı” şekilde şiir, roman, atasözü ve oruoatelerde bolca yer verilmiştir[7]. Bir taraftan; baskınlar, soykırım, savaşlar, zorla yerinden edilme, sürgün, kan, barut, acı, gözyaşı içeren Çerkes tarihinin içeriği boşaltılarak bütün bunların müsebbibi üzerinde yoğunlaşılmıştır. Diğer taraftan zulme maruz kalan mağdur halkın mağduriyetinin ifşası değil de madun hale sokulması söz konusudur. Zira Çerkesler Rus Çarına başkaldıran ve kendi aralarında birlik sağlayamayan “Feodal Prensler- Pşıların kontrolundaki küçük halklar” ve onların çaresizce direnişleri, “Osmanlının Çerkesya halkına cennet vaadiyle kendi topraklarına gitmelerine ikna etmesi”, “Rus Çarlığı tarafından Dağlı Halkların medeniyete ulaştırılması çabaları”,…[8] şeklinde kaleme alınarak tarihsel gerçekliklerin saptırılarak trajikomik bir durum yaratılması yanında, yerel tarihçilerinde olaylara self oryantalist metodla ele alması vardır. Peki bu yaklaşım ne gibi sonuçlar doğurdu? Çerkeslere özgü sosyo-ekonomik, sosyo-kültürel ve sosyal sermaye olarak birikimlerinin önce yok edilmesi, korku ve tehditle hafızalardan silinmesi, oruoate-sözlü tarih olarak da olsa toplananların çarpıtılmış vaziyette kaleme alınmasının zihinsel inşasını sağladı. Böylelikle Çerkes tarihine öykünen romanlarda Pşı ve Yoerklerin yeri ve önemi sosyalist toplum inşası gereği hep sınıfsal çatışmalara kurban edilegelmiştir.

Bunlar Pşı ve Yoerklerle ilgili mevcut tarihsel arka plandır. Gün geçtikçe tarihsel gerçekler gün yüzüne çıkacaktır. Çalışmamızın sınırları içerisinde bu kadarına yer verilmiştir.

Pşı ve Yoerklerin norm değerleri, onların davranış, yaşayış ve düşünüşleri Çerkes atasözlerinde bariz olarak görülmektedir. Bu atasözleri sadece klasik Çerkesce metinler, yada cümleler olmayıp günümüzdeki yaşama ışık tutacak önemede haizdirler.

Çalışmamız sınırları içerisinde Yoerklerin en bariz özelliklerinin[9] bir kaçına yer veriyoruz.

Уэркъ хашэркъым. Yoerkın bir topluluğa katılmasında, onlarla toplumsal ilişki kurmakta, iletişim geliştirmekte  bir yol göstericiye ihtiyacı yoktur. Bu yaklaşım bireyin kendine özgüvenini bulmasında, sosyalleşmesinde kendini rahatça ifade etmesinde önemli bir faktördür. Sahne fobisinide düğün ortamında  rahatlıkla yenebilmektedir.

Уэркъ хащIэ и щIасэщ. Yoerk misafir sever ve misafirperverdir. Yoerkın misafir odası herkesin uğrayabileceği durumdadır. Günümüzde en çok duyulan eş, dost, arkadaş, akraba ve komşu ile görüşme onları misafir etme, onara misafir olma gibi hasletler çağımızın en büyük sorunu olan  “yalnızlık” ve bencilliği yok edecek niteliktedir.

Уэркъ и хьэщIэр быдапIэ исщ. Yoerkın misafiri güvendedir. Bir kişinin canını, malını, ailesini, yakınlarını namusunu, haysiyetini teslim edebileceği bir arkadaşı, komşusu yada yakını olması kadar kıymetli bir şeyi olamaz. İşte Yoerkte bu kıymete haizdir.

Уэркъыжь Iэщэ хуэфIщ. Yoerkın giyimi, kuşamı, donanımı (bilgi, beceri, beden ve ruh sağlığı) yanında en önemli genel-geçer, soyut ve somut silahlara sahiptir. Günümüz şehir yaşamı binbir türlü tehlikelerle doludur. Savunma sporlarını öğrenmek. Yasal savunma araç ve gereçlerini üzerinde taşımak, başkasının sana zarar vermesinden caydıracak nitelikte tüm bunları kullanma becerisine sahip olmak elzem bir durum arz etmektedir.

Уэрк хьэщIэ хъуапсэркъым. Yoerk bir yere misafir olmuşsa hiçbir şeye heveslenmez. Gözütoktur. Ev sahibini zora sokacak tavır ve davranışlarda bulunmaktan kaçınır. Toplumun huzurunu ön planda tutar. Günümüzde insanların bencilleşmesine sebep olarak aileden başlayarak, toplumsal huzuru bozan en önemli olgu tüketim hırsıdır. Kanaatkarlığın bertaraf edilmesiyle bireylerde beliren bitmek tükenmek bilmeyen ihtiyaçlar icat etme ve sınır tanımayan tüketim isteği ortaya çıkmaktadır.

Уэркъыжь губжьыр зэи гъуазэ ищIкъым. Yoerk hiçbir zaman öfkesini belli etmez. Duygularına ve öfkesine hakimdir. Günümüzde yediden yetmişe birçok bireyin yaşadığı psikolojik sorunların başında “öfke kontrolü” bulunmaktadır. Modern çağın bir hastalığı olarak psikologların araştırmalarında öfke kontrolünü sağlayan teknikleri geliştirmek önemli bir yer tutmaktadır.

Уэркъыжьым  псэзэпылъхьэпIэщ и джатэр щигъабзэр. Yine aynı şekilde Yoerk son raddede silahına sarılmakta. Çabuk sinirlenmediği gibi, başta karşısındakinin ulu orta saldırılarını savuşturmak yada zararsız hale getirmekle yetinir. Günümüzde bulunduğu durum, konum yada statüsü gereği yanında ruhsatlı silah bulundurabilenler silahın mermilerini ayrı cepte/yerde, silahın kendisini bir başka yerde olduğu halde taşımak zorundadır. Aksi halde yasalara karşı gelmiş olurlar.

Yukarıda bazı hasletlerini sıraladığımız Pşı ve Yoerkler görüldüğü üzere “utanılacak” yada “onlar feodal yaşam dönemindeyken vardı” diye yok sayılacak sosyal gerçekliklerimiz değildir. Belki bireysel anlamda mensubiyet olarak onlara sarılabilir yada toptan red edebiliriz. Ancak onların hasletleri hiçbirimizin vazgeçemeyeceği niteliktedir ve bizim örnek alabileceğimiz şekildedir. Onları günümüze ahlaklarıyla, değer odaklı davranışlarıyla, atalarımız olarak onlarla yeniden “barışarak”, onlarla “yeniden tanışarak” hem dilimizi öğrenerek, hem geleneğimizi yeniden yaşamımıza katarak, hem de kendi öz-etnik aidiyetimizi yeniden inşa ederek yaşayacağımız hayatımızda bizlerin yegane yol göstericisi olacaklardır denilebilir.

---

[1] Yüksel, H.(2011)  “Bir etnik grubun hayatta kalma, süreğenliğini sağlama ve kültürel aktarım pratikleri: 20. yüzyılda Uzunyayla Çerkesleri örneği”. Basılmamış YLT. Erciyes Ünv. SBE-Sosyoloji ABD. Kayseri.

[2] Mafedz, S.(2016) Çerkesler ve Gelenekleri(Адыгэ Хабзэ).Çev: Yemuz Bayazıt. İstanbul.

[3] ДыщэкI, М.(1984) КъежьапIэхэр. «Истоки» избранные произведения. Чэркесск. На черкесском языкэ. Переиздание.

[4] Нало, З. (1978) «Из истории «Песни Большого ночного нападения (песня и история)» Из истории культуры адыгов. Нальчик, с. 100-116.

[5] ДыщэкI, М. adı geçen eser.

[6] ДыщэкI, М. a. g.e.

[7]Meşbaşe, İ.(2002) Taş Değirmen. Çev: Mevlüt Atalay. Kafkas Derneği Yayınları. Ankara

[8] Şinkuba, B.(2000) Son Ubıh-Bir Çağa Tanıklık. Çev:Hande Canlı. Tüm zamanlar yayıncılık, Ankara.

[9] Бырхьэм, М.(2016) Уэркъгъэм ехьэлIа псалъэжьхэр.Print 07. Налшыч.